Літаратарка Алена Пятровіч размаўляе з рэдактаркай сваёй кнігі «Сіні дом. Мая гісторыя Віцебска» Машай Лапо. Пра гарады, месцы, дзе пішацца найлепш, «задзвінскі чырвоны» і пра тое, што б яна зрабіла з шыльдай «Русский мех» на Чарняхоўскага, 15 у Віцебку сваёй мары.

Алена, сярод маіх знаёмых шмат людзей, якія хацелі б напісаць кнігу і якія з гэтай нагоды сканчваюць розныя пісьменніцкія курсы, вучацца ў пісьменніцкіх школах. Ты ніколі гэтага не рабіла, але кніга ў цябе атрымалася. Як так адбылося?

Я напісала кнігу пасля таго, як амаль 20 гадоў займалася перакладам мастацкай літаратуры — у тым ліку наведвала Перакладчыцкую майстэрню Андрэя Хадановіча, тады яшчэ пры Беларускім Калегіюме. Ды і ў самім Беларускім калегіюме на курсе Валянціна Акудовіча мы чыталі і аналізавалі тэксты — як вядомых аўтараў, так і адно аднаго. Яшчэ ў тыя ж часы, у другой палове нулявых, я ўдзельнічала ў ПЭНаўскіх конкурсах маладых пісьменнікаў спачатку са сваімі вершамі, пазней — з перакладамі прозы. Пасля гэтых конкурсаў фіналістаў запрашалі на майстар-класы, на якіх мы таксама разглядалі і крытыкавалі творы адно аднаго. Так што гэта былі як бы мае ўніверсітэты. Ну і, дарэчы, сам уласна ўніверсітэт. У чым была дакладна карысць ад філфака БДУ, які я закончыла, гэта ў тым, што мы чыталі там сапраўды тонны літаратуры — і добрай, і не вельмі, так што ўсё гэта так ці інакш вучыла мяне пісаць.

Ці адчуваеш ты паслядоўніцай/пераемніцай нейкіх аўтараў у традыцыі пісання пра Віцебск ці пісання наогул? У цябе былі нейкія ўзоры, аўтары, на якіх ты арыентавалася ў стылі пісання або тэматычна?

Свядома я ні на што і ні на каго канкрэтнага не арыентавалася. Я ўвогуле пачала пісаць гэтую кнігу ў тым ліку таму, што Віцебск мне здаваўся вельмі неаацэненым і як локус, і як герой кнігі. Столькі ўсяго можна пра яго напісаць, а мне траплялася надта мала. Збольшага гэта былі навуковыя і калянавуковыя тэксты, дзе — вядома, гэта выклікана жанрамі, — мне не хапала таго, без чаго мне цяжка палюбіць кнігу, — іроніі (і самаіроніі, калі гаворка пра больш асабістыя тэксты). Таму не, афіцыйна я ні на што не арыентавалася, але я ўпэўненая, так ці іначай на мяне ўплывалі многія кнігі, якія я некалі чытала, бо я ж не самародак, які ў лесе вырас, а чалавек, які жыве сярод тэкстаў.

Як ты думаеш, ці напісала б ты кнігу пра Віцебск, калі б засталася жыць у Мінску?

Баюся, што ўсё адно так, але — прадказальны працяг — гэта, напэўна, была б іншая кніга. Мне здаецца, фізічная дыстанцыя змяняе (і скажае) нешта ва ўспрыняцці. Не скажу, што на адлегласці бачыцца лепей, але бачыцца іначай — асабліва калі ў цябе сапраўды няма фізічнага доступу для месца, пра якое ты пішаш. Тады сапраўды на першае месца выходзяць твае ўспаміны (і фантазія). І таму для мяне гэта ў значнай ступені атрымалася кніга пра памяць.

Дзе табе лепей пісалася: у Варшаве, у Кракаве ці ў Цюрыху? Як выглядаюць твае пісьменніцкія звычкі?

Я належу да тых няўдачнікаў, якім добра пішацца толькі тады, калі ў іх усё (хаця б адносна) добра. Людзі, якія ўмеюць пісаць знутры траўмы, здаюцца мне нейкімі суперчалавекамі — я так не ўмею. Я пісала там, дзе адчувала сябе добра, — таму для мяне пытанне збольшага не ў месцы, а ў часе. Але супала так, што за апошнія гады перыяды, калі я адчувала сябе больш-менш шчаслівай, збольшага здараліся акурат у гэтых трох гарадах.

Я пачала пісаць у Варшаве, калі была на стыпендыі і жыла ў кватэры крутога польскага пісьменніка Канвіцкага (дарэчы, хутка буду яго перакладаць). Гэта быў снежань 2021 года, і будучая вайна яшчэ не так вісела ў паветры, і не было адчування нейкай беспрасветнасці. Пасля я пісала зусім спарадычна, і толькі будучы наездамі ў Кракаве і Цюрыху, наглядзеўшыся на ўсё, што я люблю ў гэтых гарадах, мяне зноў прапірала на пісанне. Калі на мяне нападае такі вось пісальны настрой, то магу сядзець цэлы дзень, зранку да вечара, і нават не ўспомніць пра паесці (ці пра папрацаваць, толькі цссс!). Але здараецца яно нячаста, на шчасце, а то я б графаманіла і графаманіла.

Якія цікавосткі пра Віцебск, магчыма, табе трапіліся, калі ты чытала розныя матэрыялы пра Віцебск у працэсе падрыхтоўкі гэтай кнігі?

Раскажу пра дзве: адну, якая ўвайшла ў кнігу, і другую, што не ўвайшла. У эсэ пра мастацкую школу я пісала пра Лазара Хідэкеля — на той момант я пра яго ведала няшмат, у мяне была цішотка з выявай яго працы, у пачатку 2020-га я была ў Менску на яго рэтраспектыўнай выставе. Але ў мяне тады чамусьці не захавалася ўспаміну пра яго працу, якая сталася нейкім тагасветным прароцтвам пра той самы 2020 год. Праца называецца «Пересекающиеся линии», і акурат пра яе я пішу ў кнізе.

А цікавы факт, пра які я не ведала раней і пра які я не пішу, — гэта, напрыклад, што аўтар «Старога Хатабыча» Лазар Лагін (уласна псеўданім «Лагін» — гэта скарот ад сапраўднага імені Лазар Гінзбург) нарадзіўся ў Віцебску (на наступны год сям’я пераехала ў Менск). Забаўна, што пры ўсёй любові ўладаў да савецкай спадчыны нішто ў Віцебску не нагадвае пра імя гэтага савецкага пісьменніка.

У адным з раздзелаў сваёй кнігі пра Віцебск ты пішаш, што ў пэўны момант тваё “безагляднае зачараванне Віцебскам пачало праходзіць”. Як наогул складваліся твае стасункі з гэтым горадам? І як яны выглядаюць цяпер — што табе вядома пра сённяшні Віцебск?

Мне перыядычна трапляюцца нейкія рылз у інсце пра гарады Беларусі. І вось адзін быў забаўны: быццам у жыхароў розных гарадоў запытваюць, дзе ў вашым горадзе смачна паесці. Усе называюць нейкія рэальныя месцы, і толькі віцебскі рэспандэнт, такі трохі ў неадэкваце, крычыць нешта накшталт «Віцебск — найлепшы горад у свеце». То-бок, там, можа, няма нічога асаблівага, чаго трэба параіць абавязкова наведаць, але ў нас усё адно жыве нейкае адчуванне, што твой горад незвычайны, круты, гістарычны, нават калі б сёння нічога на гэта не паказвала. Мне падабаецца, што гэта захоўваецца да сёння.

Калі пераехала ў Менск у 2003-м, паступіўшы ва ўніверсітэт, я ўвогуле не разумела, чым тут так пруцца нейкія аднакурсніцы з іншых гарадоў і мястэчак. На той момант утылітарна Менск і Віцебск мала розніліся: нейкія рэшткі старой ці адноўленай забудовы ў цэнтры, некалькі рэсцікаў-кавярняў, а далей — жылая забудова, якой у Менску проста было больш. Аднак з другой паловы нулявых Менск, акумуляваўшы ў сабе людзей з розных рэгіёнаў Беларусі, пачынае круцей развівацца — у плане культурных прастор, нейкіх калякультурных івэнтаў. У Віцебску таксама дзеюцца рэчы — але ў меншым маштабе і на меншай колькасці пляцовак.

Плюс тады я неяк пачала губляць сувязь з горадам — у мяне там амаль не засталося сяброў, усе некуды паз’язджалі. А пасля, года з 2017-га, мне стала там зусім сумна. Мой шлях пешшу ў цэнтр пралягаў паўз адны суцэльныя сэканд-хэнд крамы з убогімі таннымі шыльдамі (у такія моманты мне хацелася стаць тыранкай горада, каб усе шыльды ўзгаднялі са мной). Дамы ў раёне, забудаваным у другой палове 1980-х, дзе я вырасла, пашарэлі і знудзіліся. Мая старая дзіцячая пляцоўка, пакуль не паставілі новую, доўгі час выглядала як са здымкаў Прыпяці ці нейкай іншай закінутай зоны. Тады мне было вельмі балюча гэта ўсведамляць, але я сапраўды перастала зачароўвацца Віцебскам-які-ён-ёсць-сёння і толькі радавалася, што ў мяне застаўся Віцебск-ва-ўспамінах.

Як мог бы выглядаць Віцебск мары? Што ў ім было б і чаго б не было? Як бы выглядаў альтэрнатыўны “Славянскі базар”? Што трэба, каб ён быў класным фестывалем?

Пра «Віцебск мары» я часткова і пішу ў кнізе: у ім мы б больш эксплуатавалі сваё мінулае — і ў нэймінгу, і ў адкрыцці нейкіх лакацый ці арганізацый івэнтаў, — у мяне там шмат прапановаў.

Мы б зрабілі круцейшы Музей віцебскага трамвая — хаця б такі, як у Лодзі, каб там быў цэлы трамвайны горад, па якім можна пахадзіць-паразглядаць і пра які я б напісала асобную кнігу.

Мы б развілі брэнд «чырвоных дамоў» — будынкаў з чырвонай цэглы, якіх шмат захавалася ў старых раёнах, — і быў бы ў нас свой Нібодэр — гэта як капенгагенская Асмалоўка, там усе будынкі аднаго жоўтага колеру, які цяпер у дацкай так і называецца — «Nyboder-gul» (gul — гэта «жоўты»), а ў нас такі мусіць быць «задзвінскі чырвоны».

Ну і мы б забаранілі вешаць трэшовыя шыльды а-ля «Русскій мех» (як на Чарняхоўскага, 15 — пагуглі і паглядзі на шрыфт, гэта ж проста нейкае прыніжэнне для горада).

«Славянскі базар» я б проста пахавала, прысвяціўшы яму музей, — як помніку эпохі. І даверыла б некаму тыпу Уладзя Булаўскага арганізаваць новы фэст, за які не будзе сорамна.

Тры твае ўлюбёныя месцы ў Віцебску

1. Лесвіца ўніз ад «Трох штыкоў» на ўзбярэжную Дзвіны — туды я хадзіла пафасна заганяцца, гледзячы на Раку. 

2. Унутраныя двары паміж Кірава і Касманаўтаў, з боку былога кінатэатра «Кастрычнік» — туды я не заходзіла хіба гадоў з 20 і не хачу ведаць, што там змянілася; тады для мяне гэта было нейкае таямнічае месца, зусім непадобнае да майго раёну. 

3. Дом, дзе я вырасла на вуліцы Чкалава і дзе жыве мая мама, і асабліва від з акна на парачку аблезлых гаражоў, што яшчэ засталіся, якіх раней было нашмат больш і дзе мы лазілі ў дзяцінстве.

Ці чула ты пра тое, што ў людзей з Віцебска ёсць “характэрнае творчае вар’яцтва”? Што ты думаеш на гэты конт?)

Не чула, але канцэпцыя мне падабаецца. Вазьміце і мяне туды.

Некаторыя людзі ўспрымаюць апісанне чагосьці без належнай пашаны як ачарненне. У мяне ёсць падазрэнне, што выразы тыпу “помнік нейкім мужыкам” могуць успрыняць як Бахарэвічаў “Гамбургскі рахунак”, дзе аўтар пасягнуў на святыню ў абліччы беларускіх класікаў. Як ты ставішся да такой чытацкай рэакцыі?

Нармальна стаўлюся, няхай лажаюць. Я ў самым пачатку кнігі кажу, што гэта мае ўласныя ўспаміны, мая перцэпцыя горада, якую я намагалася захаваць той самай, падлеткавай, як у часы, калі я там жыла, аднак яна ўсё адно выпісаная праз прызму гадоў і мясцінаў, у якіх я жыла і была. Калі б я пісала мастацтвазнаўчую працу, я б прыдумала нейкае больш нейтральнае азначэнне для помніка нейкім мужыкам, а тут я магу ў хіханькі-хаханькі, хто ж мне забароніць.

Ну і галоўнае: я лічу, што іранізаваць, крытыкаваць, лажаць можна сваё, роднае. На чужое я б мо так і не пасягнула. Я люблю Віцебск, і таму магу пісаць пра яго «без належнай пашаны». Нават калі ён зусім сапсуецца, гэта ўсё адно будзе як са старымі сваякамі, якія, напрыклад, падзяляюць нейкія дзікія погляды на вайну ці на палітыку ў цэлым, — ты іх не надта паважаеш, але ўсё адно любіш. 

Якім ты бачыш сваё пісьменніцкае альтэр-эга ў галерэі беларускіх літаратараў усіх часоў? Ці адчуваеш ты яго ўнікальным, ці ёсць блізкія табе (у нейкіх падыходах) наратары?

Мне здаецца, мала які пісьменнік здольны прызнаць сваю неўнікальнасць — гэта быў бы вельмі смелы ўчынак. А я зусім не смелая, таму давядзецца сказаць, што я ўся такая ўнікальная. Але, вядома, сярод беларускіх аўтараў ёсць блізкія мне наратары — найперш гэта тыя, што ўмеюць у іронію з сарказмам там, дзе справа датычыць сур’ёзных рэчаў. Пры гэтым я люблю, калі аўтар не баіцца быць смешным, месцамі нават нейкім няўклюдным, і не спрабуе ўсім спадабацца. Думаю, такіх больш, але сходу гатовая назваць хіба Марыю Мартысевіч, Паўла Анціпава і Альгерда Бахарэвіча.

Як ты думаеш, чаму адны гарады нам падабаюцца, а іншыя не? 

Я не прыдумала, як на гэтае пытанне адказаць без пафасу, таму скажу як ёсць. Я думаю, гэта як з людзьмі. Нам можа заходзіць тэмперамент, гумар, кемлівасць нейкага чалавека, — гэта ўсё ёсць і ў горада. Гэта ўсё пра тое самае клішэ — genius loci, «дух месца», які ты злавіў або не злавіў. Ну, або злавіў, і ён табе проста не закаціў. Бо ў цябе іншы тэмперамент, табе з ім нудна, нават калі ён прыгажун, разумнік і зарабіў шмат грошай.

Што павінна быць у горадзе, у якім табе хочацца жыць? 

Вялікі водны аб’ект, шмат зеляніны, можна ў выглядзе паркаў, і паболей сонечных дзён у годзе.

Ці ёсць у цябе задумкі новых твораў?

Ёсць. Ужо год як пішу дзве новыя кніжкі, але з маім тэмпам наступны раз пагаворым з табой пра гэта яшчэ праз пару гадоў.

Як ты думаеш, ці з’явіцца калі-небудзь твая кніга ў віцебскай бібліятэцы Леніна (у сваёй кнізе ты прапануеш пераназваць яе ў Бібліятэку Быкава)?

Я не зусім прапаную пераназваць, я больш сцвярджаю, што некалі гэтак будзе:) Вось недзе тады, магчыма, і падсуну ім сваю кніжку.

Заказаць кнігу «Сіні дом. Мая гісторыя Віцебска»